«وقف» از جمله مفاهیمی است که در کنار نذر، پایه منابع مالی و داراییهای بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان اسلام یعنی آستان قدس رضوی را تشکیل میدهند و بسیاری از عاشقان و دلباختگان امام هشتم حضرت اباالحسن الرضا(ع) در اعصار و ادوار مختلف تاریخی، بسیاری از اموال و داشتههای مادی و معنوی خود را به خاطر ارادت به این آستان ملکوتی، وقف حرم مطهر حضرت ثامن الحجج(ع) کردهاند که این نشان از اخلاص و ارادت وصفناپذیر آنان در این عمل خداپسندانه دارد.
به مناسبت هفته وقف، پای صحبتهای جواد نقیزاده بجستانی، مدیر نظارت بر موقوفات آستان قدس رضوی نشستیم و وی در فضایی صمیمی پاسخگوی پرسشهای ما بود. در ادامه بخشهایی از سخنان وی در گفتوگو با خبرنگار روزنامه قدس را دنبال کنید.
جایگاه وقف در معارف دینی ما چگونه تبیین شده و چه نسبتی با آیات و روایات دارد؟
وقف در منطق قرآن و عترت، یک عمل حاشیهای و تجملی نیست، بلکه جزو متن دینداری و آیندهنگری مؤمنان است. خدای متعال در آیه ۲۵۴ سوره بقره میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لَابَیْعٌ فِیهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ...» یعنی: ای اهل ایمان! از آنچه به شما روزی کردهایم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی است و نه دوستی و نه شفاعتی. وقف، اوج همین انفاق است. انسان، بخشی از «رزق»، «دارایی» و «اموال» خود را از مالکیت شخصی خودش خارج میکند تا بهصورت دائمی در خدمت خلق خدا باشد. در روایتی ارزشمند آمده است که حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) در سفارش به امام حسن مجتبی(ع) میفرماید: «إِنَّما لَکَ مِنْ دُنْیاکَ ما أَصْلَحْتَ بِهِ مَعادَکَ، فَأَنْفِقْ فِی حَقٍّ وَلا تَکُنْ خازِناً لِغَیْرِکَ» یعنی: بهره تو از دنیا همان است که با آن آخرت خودت را آباد میکنی، پس در راه حق خرج کن و خزانهدار دیگران مباش. وقف، ترجمه عملی همین توصیه است؛ یعنی انسان به جای آنکه صرفاً «خزانهدار» اموال باشد، آن را به «سرمایه ماندگار آخرت» تبدیل میکند، سرمایهای که در قالب «صدقه جاریه» تا قیامت برای او ثواب میآفریند.
به نظر شما علت پایداری موضوعی به نام وقف در بارگاه مطهر رضوی چیست؟
موضوع وقف در بارگاه مطهر امام هشتم(ع) نیز یکی از درخشانترین جلوههای ایمان و خرد جمعی در تمدن ایرانی- اسلامی است. سنتی که در پرتو انوار حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا(ع) به یکی از پایدارترین شبکههای خدمترسانی اجتماعی در جهان تشیع تبدیل شده است. پس از شهادت جانسوز امام رضا(ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری، بارگاه مطهر ایشان به سرعت به کانون عشق و ارادت شیعیان و محبان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) تبدیل شد. در طول بیش از هزار و ۲۰۰سال پس از شهادت آن حضرت، مؤمنان بیشماری با حضور در این آستان مقدس، بهترین داراییهای خود را وقف این بارگاه ملکوتی کردهاند.نخستین موقوفات ثبت شده برای حرم مطهررضوی، ناظر به یک نیاز بسیار ساده، اما اساسی بود یعنی: «تأمین سوخت و روشنایی حرم مطهر» تا چراغ این آستان نورانی حتی لحظهای خاموش نشود. همین وقفهای بهظاهر کوچک اما عمیق، به تدریج تبدیل به یک فرهنگ و سنت حسنه شد و در گذر زمان، به شکلگیری و توسعه بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان اسلام، یعنی تشکیلات آستان قدس رضوی انجامید.
بهطور خلاصه باید بگوییم ما امروز وارث سنتی هستیم که از قرنها پیش عاشقانه شکل گرفته و عاشقانه و خالصانه تا امروز امتداد یافته است. از وقف برای چراغ و فرش و میهمانخانه و دارالشفا تا وقف برای کسب و ترویج علم، قرآن، ازدواج جوانان، ایتام، درمان بیماران و دهها مصداق دیگر همگی نشان از عاشقی و دلدادگی واقفان این آستان مبارک به ساحت مقدس امام ثامن و ضامن(ع) دارند. روغن چراغ فانوس وقف شده دیروز در بارگاه مطهر رضوی، نویدبخش افق روشن امروز و فردا در این آستان مبارک و ملکوتی است.
در حال حاضر حجم و گستره موقوفات آستان قدس رضوی چگونه است؟
امروزه در مجموعه آستان قدس رضوی بیش از هزار وقفنامه معتبر وجود دارد که هر کدام سندی از ایمان و آیندهنگری واقفان آن است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با رویکرد بهموقع احیای موقوفات، شمار رقبات اصلی به بیش از ۲هزار رقبه رسیده است. وقتی این املاک به پلاکهای فرعی تقسیم میشوند، عملاً با هزاران رقبه فرعی نیز مواجه هستیم که همگی در زیرمجموعه این آستان مقدس قرار دارند. این گستره عظیم، به معنای مسئولیت سنگین در حفظ، مدیریت و هدایت درست موقوفات است؛ بهگونهای که بههیچ وجه از نیات واقفان فاصله نگیرد و هر موقوفه، واقعاً در خدمت همان هدفی باشد که واقف برای آن، نیت و مسیر مصرف تعیین کرده است.
قدیمیترین موقوفه مستند در بارگاه مطهر رضوی که در اسناد این آستان مقدس هم ثبت شده، کدام است؟
قدمت برخی موقوفات آستان قدس رضوی بسیار طولانی است. قدیمیترین موقوفه مستند و مکتوبی که در اختیار داریم، مربوط به موقوفه شخصی به نام «عتیق علی بن احمد طوسی» در سال ۹۳۱ هجری قمری (یعنی ۵۱۷ سال پیش) است. این موقوفه شامل ۲۱رقبه بوده و در وقفنامه آن، مصارفی چون مهمانسرا، دارالشفا و تأمین روشنایی اماکن متبرکه رضوی تعیین شده است.
این سند که به حدود ۵۱۷ سال پیش بازمیگردد، نشان میدهد واقف آن در قرن دهم هجری قمری، هم به نیازهای عبادی حرم مطهر (مانند روشنایی اماکن متبرکه) توجه داشته و هم به نیازهای اجتماعی و رفاهی زائران (مانند مهمانسرا و درمانگاه). این الگو، امروز هم برای ما الهامبخش است تا وقفهای جدید را «مسئلهمحور» و بر اساس نیاز روز جامعه تعریف کنیم.
شما در صحبتهایتان بر احیای موقوفات تأکید دارید. چرا احیای موقوفات تا این اندازه اهمیت دارد؟
اگر موقوفهای از نظر حقوقی و اسنادی ثبت شده باشد، اما عملاً مطابق نیت واقف فعال نباشد، شبیه یک «تابلو بیروح» است؛ ظاهری از وقف دارد، اما اثر واقعی در زندگی مردم و در پرونده عمل واقف ندارد. در دورههای مختلف تاریخی، بخشی از موقوفات آستان قدس رضوی دچار مشکلاتی شدهاند، از جمله تعدی برخی متولیان در ادوار گذشته، غصب، تغییر کاربریهای ناصواب یا فراموش شدن نیات واقفان. موقوفهای که احیا نشود و به چرخه خدمت بازنگردد، عملاً کارکرد خود را از دست میدهد و تنها یک نام و نشان روی کاغذ است که در اسناد باقی میماند.به همین دلیل، آستان قدس رضوی در سالهای اخیر برنامههای جدی و منظمی برای احیا و صیانت از موقوفات اجرا کرده است؛ از شناسایی و تثبیت حقوقی املاک وقفی تا ساماندهی، بهرهبرداری، نظارت مالی دقیق و هدایت عواید موقوفات به سمت مصارف مربوط، یعنی منطبق با متن وقفنامهها و مطابق با نیت واقفان.
شما در مدیریت نظارت بر موقوفات، چگونه از اجرای صحیح نیات واقفان اطمینان حاصل میکنید؟
ما خود را «امینِ واقفان» میدانیم، نه صرفاً یک مدیر اداری. در مدیریت نظارت بر موقوفات چند وظیفه اصلی را با حساسیت شرعی و حقوقی دنبال میکنیم:
- صیانت از اصل موقوفه و جلوگیری از هر گونه تضییع آن.
- نظارت بر اجرای دقیق نیات واقفان بر اساس متن وقفنامه و فتاوای فقها.
- ثبت، ضبط و نظارت بر نگهداری و آرشیو علمی اسناد وقفی برای حفظ آنها برای نسلهای آینده.
- نظارت سختگیرانه بر درآمدها و هزینههای هر موقوفه تا هر موقوفه در مسیر بهرهوری بهینه مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
- برنامهریزی برای احیا و فعالسازی موقوفات راکد یا فاقد درآمد با همکاری حوزههای بهرهبردار.
ثمره این کارها آن است که سرمایههای این آستان مبارک، در مسیر خدمت واقعی به زائران، مجاوران و نیازمندان قرار میگیرند و موقوفات به تعبیری همچون «چشمههای جاری از خیر و برکت» در جامعه، فعال و پویا باقی میمانند.
پیوند وقف با حرم مطهر رضوی چه امتیاز ویژهای برای واقفان ایجاد میکند؟
وقتی انسان براساس آیه «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ» انفاق میکند و این انفاق را در قالب وقف به حرم مطهر حضرت رضا(ع) گره میزند، در حقیقت، سه توفیق را کنار هم قرار داده است:
- عمل به فرمان الهی در انفاق و احسان.
- تبدیل مال به «صدقه جاریه» که پس از مرگ هم ثواب آن ادامه دارد.
- خدمت به زائران و محبان امام رئوف(ع) و مشارکت در نشر معارف اهل بیت(ع).
از سوی دیگر، اتصال وقف به آستان قدس رضوی این اطمینان را به واقف میدهد که سازوکارهای حقوقی، شرعی و مدیریتی قدرتمندی برای حفاظت از موقوفه و اجرای نیات او وجود دارد، بهگونهای که در طول زمان، وقف او دچار فراموشی، انحراف یا نابسامانی نشود.
در حقیقت وقف یکی از عاقلانهترین راهها برای ساختن آخرت و خدمت ماندگار به مردم است. از همین جا از همه مؤمنان و خیراندیشان دعوت میکنیم تا به موضوع وقف، با نگاه «سرمایهگذاری ماندگار معنوی و اجتماعی» بنگرند. همچنین اگر نیتی برای وقف اموال و داراییهای خود به نیت تشکیلات و بارگاه مطهر حضرت رضا(ع) دارند، پیش از اقدام، با مراجعه به دفاتر مشاوره وقف و نذر در حرم مطهر رضوی، حتماً با کارشناسان آستان قدس رضوی مشورت کنند تا وقفنامهای دقیق، شفاف و پایدار برای وقف مورد نظر آنان تنظیم شود. مردم، واقفان و خیران ارجمند باید بدانند حتی وقفهای کوچک نیز میتوانند چراغی را در این آستان مقدس روشن نگه دارند؛ همان گونه که نخستین موقوفات بارگاه مطهر رضوی، از تأمین سوخت و روشنایی حرم مطهر رضوی آغاز شد.
نظر شما